Κάθαρση στην ποίηση, στη θάλασσα, στη γυναίκα: Νίκος Καββαδίας

woman+ship

Είναι σχεδόν ενστικτώδες να αναρωτιέται κανείς για τον προορισμό όταν αναλογίζεται ένα ταξίδι, πώς αλλιώς…; Δεν οφείλει το τέρμα να διαφαίνεται σε κάποιον ορίζοντα, έστω και σαν αυταπάτη, σαν υπόνοια;

Η πρώτη ανατροπή στην ποίηση του Νίκου Καββαδία, ποιητή της αναχώρησης, του ταξιδιού και του μπάρκου, έγκειται εκεί ακριβώς: ο προορισμός του εκάστοτε ταξιδιού είναι οριακά προς… αποφυγήν. Αυτός ο δημιουργός που ταξιδεύει τη θάλασσα, τις λέξεις και τους φόβους μέσα από τους στίχους του, αποφεύγει να σκιαγραφήσει τον προορισμό με θετικά χρώματα: στην καλύτερη περίπτωση είναι γι’ αυτόν μια σύντομη στάση μέχρι το επόμενο μπάρκο, λιγότερο τέρμα και περισσότερο αφετηρία, μια επανεκκίνηση με έντονο το συμβολισμό του ανικανοποίητου.

Το θέμα της κάθαρσης τόσο στην καββαδιακή ποίηση όσο και στην πρόζα είναι πολυδιάστατο, σχεδόν αχαρτογράφητο. Η κατ’επανάληψη αναχώρηση, η απόπειρα απόδρασης από τη στεριά και τις σκέψεις, από τις αναμνήσεις και τα λάθη είναι ο καμβάς πάνω στον οποίο αναπτύσσεται το έργο του Καββαδία στο σύνολό του. Και δεν πρόκειται μόνο για την προφανή διάσταση του ταξιδιού ως γεγονός αλλά και για τα ταξίδια που προσφέρουν οι ουσίες: στην ποίηση του Καββαδία η κάθαρση δεν συντελείται ποτέ όσες φορές και να επιχειρηθεί, είναι κλειδωμένη στη σφαίρα του φαντασιακού. Κάθε αναχώρηση σηματοδοτεί μια καινούρια αρχή, αλλά και κάτι ακόμα σημαντικότερο, θεμελιώδες: παρέχει μια καινούρια ευκαιρία. Ευκαιρία να γίνουν όλα καλύτερα, να αποφευχθούν λάθη του παρελθόντος, να φτάσει επιτέλους ο ήρωας στον προορισμό του. Το γεγονός ότι το ταξίδι τελικά αποδεικνύεται αέναο, ότι κάθε άφιξη μετατρέπεται αυτόματα σε επικείμενη αναχώρηση καθιστά την ποιητική κάθαρση ανέφικτη: ο ποιητής είναι αναγκασμένος να ξεκινά κάθε φορά από την αρχή, να αναζητά τη λύτρωση, και να αποτυγχάνει πάλι.

Παράλληλα συντελείται και μια αναπάντεχη, σχεδόν παράδοξη αναλογία με το ταξίδι προς την κάθαρση: η αναζήτηση και η συνάντηση με τη γυναίκα. Άρρηκτα συνδεδεμένη με τη στεριά και το λιμάνι, η γυναίκα κατέχει κεντρικό ρόλο τόσο σε ρεαλιστικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο, παρέχει πρόσφορο έδαφος για πολλές αναγνώσεις. Πόλος ταυτόχρονα έλξης και φόβου, απελευθέρωσης αλλά και βαθειάς ανασφάλειας, η γυναίκα ως μέρος του ταξιδιού συντελεί κι εκείνη στο ανέφικτο της κάθαρσης. Ο ποιητής διασταυρώνεται με κάθε λογής γυναίκες και η επαφή κρατάει λίγο, για όσο μένει το καράβι δεμένο στο λιμάνι: κάθε απόπειρα να ρίξει άγκυρες και να στεριώσει είναι καταδικασμένη, σαν άλλος ιπτάμενος Ολλανδός βλέπει κάθε ευκαιρία για μια σταθερή ζωή να χάνεται σε κάθε αναχώρηση. Όπως κάθε λιμάνι, έτσι και κάθε γυναίκα αποτελεί την ενσάρκωση της ελπίδας για τον ποιητή, ελπίδα ότι οι ενοχές θα σβήσουν, η ανασφάλεια θα νικηθεί, η ζωή του θα πάρει άλλη τροπή. 

Με το καράβι του Θησέα σ’αφήσαμε στη Νάξο.
Γυμνή, μ’ένα στα πόδια σου θαλασσινό σκουτί.
Σε ποιές σπηλιές εκρύφτηκες και πώς να σε φωνάξω;
Κοστάρω κι όλο με τραβάει μακρία το καραντί.
[1]

Παρόλα αυτά η αναχώρηση θα είναι πάντα η καταλυτική δύναμη και η κατ’εξοχήν διέξοδος για αυτόν, ταυτόχρονα κατάληξη κι αφετηρία, ναυάγιο ελπίδων και λίκνο όλων των καινούριων: το ταξίδι ξαναρχίζει, το κοντέρ μηδενίζεται, τα ενδεχόμενα είναι και πάλι ανοιχτά, τουλάχιστον μέχρι το επόμενο λιμάνι όπου θα καταρρεύσουν και πάλι. Η λύτρωση στην ποίηση του Νίκου Καββαδία είναι τελικά άπιαστη, άυλη, η κάθαρση και το τέλος δεν έρχονται ποτέ, τόσο στο συμβολικό όσο και στο μυθολογικό πλαίσιο. Είναι τελικά μια ποίηση καταδικασμένη να τροφοδοτείται από ένα ταξίδι χωρίς τέλος, χωρίς κάθαρση αλλά και χωρίς αυταπάτες: ο ποιητής γνωρίζει και αποδέχεται την μοίρα του, σχεδόν την προκαλεί, είναι όμως στο τέλος απόλυτα συμφιλιωμένος μαζί της. Ένα άλλο είδος κάθαρσης.

Κρις Λιβανίου

[1] Νίκος Καββαδίας, «Fresco», in. Τραβέρσο, εκδ. Άγρα, Αθήνα, 1990, σελ. 14, στ. 21-24.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s