Η θάλασσα στο “Μονόγραμμα” του Ελύτη και στο “Γράμμα στον Ποιητή Καίσαρα Εμμανουήλ” του Καββαδία – παράλληλη ανάγνωση

ragingsea.JPG

Ο Καββαδίας, ναυτικός ποιητής, είναι γέννημα θρέμμα μιας κατάστασης ελάχιστα ή καθόλου στεριανής: τα σημεία αναφοράς του μπορούν να αναζητηθούν μόνο σε εκτάσεις θαλάσσιες.

Ο Ελύτης από την άλλη μεριά, ποιητής του ουρανού, του φωτός και του ήλιου, βάζει τον άνθρωπο να ατενίζει τη θάλασσα από τη στεριά. Παρόλες τις τόσο θεμελειώδεις διαφορές στη γραφή, τη μυθολογία και την ιδιοσυγκρασία, στο Μονόγραμμα και στον Καββαδία συμβαίνει το παράδοξο η θάλασσα και ο θάνατος να διαγράφουν ανάλογες πορείες και τελικά να διασταυρώνονται.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η θάλασσα στην ποίηση του Καββαδία αποτελεί την sine qua non πραγματικότητα, άπωση και έλξη, είναι αδύνατον να προσεγγίσει κανείς τη γραφή του εκτός υδάτινου στοιχείου. Είναι η γη του, το χώμα της δημιουργίας του. Σε αντίθεση με το Μονόγραμμα, η θάλασσα του Καββαδία κατοχυρώνει την ελευθερία μόνο κατ’επίφαση: ο ποιητής, κάθε φορά που απομακρύνεται από το λιμάνι, ανταλλάσσει στην ουσία έναν εγκλεισμό με έναν άλλον, σπρώχνει το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται πιο μακριά στον χώρο και στον χρόνο.

Γνωρίζω κάτι, που μπορούσε, βέβαια, να σας σώσει.
Εγώ που δεν σας γνώρισα ποτέ… Σκεφτείτε… Εγώ.
Ένα καράβι…. Να σας πάρει, Καίσαρ… Να μας πάρει…
Ένα καράβι που πολύ μακριά θα τ’οδηγώ. 

Θα έλεγε κανείς ότι η θάλασσα στον Καββαδία βρίσκεται, απέραντη και φουρτουνιασμένη, μέσα του. Ο Ελύτης την έχει απέναντί του. Κάθεται στην όχθη και κοιτάζει τη θάλασσα από τη στεριά, ενώ ο Καββαδίας κινείται μέσα της και ενίοτε κοιτάζει από ‘κει τη στεριά. Με αηδία και φόβο.

Για τον Ελύτη η θάλασσα ακόμα και στον θάνατο ή μετά απ’αυτόν, είναι ένα σημείο συνάντησης. Ο άνθρωπος που βγήκε από τη ζωή πεθαίνοντας και ο άνθρωπος που έμεινε πίσω στη γη μισός πια, συνανατιώνται στο υδάτινο στοιχείο, στον ήχο και την απόλυτη διαφάνεια του νερού:

Στον Παράδεισο έχω σημαδέψει ένα νησί
Απαράλλαχτο εσύ κι ένα σπίτι στη θάλασσα 
Με κρεβάτι μεγάλο και πόρτα μικρή
Εχω ρίξει μες στ’άπατα μιαν ηχώ
Να κοιτάζομαι κάθε πρωί που ξυπνώ 
Να σε βλέπω μισή να περνάς στο νερό
Και μισή να σε κλαίω μες στον Παράδεισο. 

Η απεραντοσύνη της θάλασσας, ο συμβολισμός που της προσδίδει το γεγονός ότι βρίσκεται ανάμεσα στη γη που υποδέχεται το σώμα και τον ουρανό της άυλης πλέον ψυχής, την κάνει κατ’εξοχήν σημείο συνάντησης του έρωτα και τελικά την καθαγιάζει.

Στον Καββαδία η θάλασσα δεν λειτουργεί ποτέ ανακουφιστικά, και ουδέποτε αποτέλεσε σημείο συνάντησης των ανθρώπων, ήταν πάντα στοιχείο αποχωρισμού και πηγή τύψεων. Ο ποιητής, σαν ένας άλλος Ιπτάμενος Ολλανδός, είναι καταδικασμένος να μπαρκάρει σε κάθε λιμάνι, σε ένα διαρκές ταξίδι στον χρόνο. Και ενώ στο Μονόγραμμα ο Ελύτης βρίσκει τελικά τη λύτρωση στο υγρό στοιχείο και σε έναν έρωτα κλειδωμένο στο χρόνο και στην ανάμνηση, ο Καββαδίας θα συνεχίσει να αναζητά τη συγχώρεση σε κάθε μπάρκο και να προδίδει τις αναμνήσεις του σε κάθε βάρδια στον ασύρματο.

Στο Μονόγραμμα η συνάντηση των δύο ανθρώπων σηματοδοτεί το τέλος του ταξιδιού και την απαρχή μιας καινούριας εποχής συνύπαρξης. Στον Καββαδία ακριβώς επειδή το κάλεσμα της θάλασσας είναι τουλάχιστον τόσο ισχυρό όσο και οι ενοχές του ποιητή, και το ταξίδι χωρίς τέλος, η καινούρια εποχή, η ελεύθερη από το βάρος του παρελθόντος και των αναμνήσεων, δεν ξεκινάει ποτέ και ο θάνατος δεν λυτρώνει κανέναν. Το φορτηγό σηκώνει άγκυρες και πάλι.

Ξέρω εγώ κάτι που μπορούσε, Καίσαρ, να σας σώσει.
Κάτι που πάντα βρίσκεται σ’αιώνια εναλλαγή,
κάτι που σκίζει τις θολές γραμμές των οριζόντων,
και ταξιδέυει αδιάκοπα την ατέλειωτη γη. 

Κρις Λιβανίου 
Δρ Φιλολογίας – Μοντέρνας Λογοτεχνίας 
του Παν/μίου της Σορβόννης (Paris IV) 

* Ελύτης Οδυσσέας, Το Μονόγραμμα, (VII), εκδ. Ίκαρος, Αθήνα, 1998, και Καββαδίας Νίκος, «Γράμμα στον ποιητή Καίσαρα Εμμανουήλ», Μαραμπού, εκδ. Άγρα.

*παρμένο από το http://stigmalogou.blogspot.gr/search/label/%CE%9D%CE%AF%CE%BA%CE%BF%CF%82%20%CE%9A%CE%B1%CE%B2%CE%B2%CE%B1%CE%B4%CE%AF%CE%B1%CF%82

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s